• دوشنبه، ۰۲ فروردین ۱۳۸۹
  • زن دراشعار پروین اعتصامی
  • نسخه مناسب چاپ
    نسخه مناسب ذخيره
    ارسال به ايميل ديگران
    ارسال به ياهو مسنجر
    اندازه متن: +  -
    تعداد بازديد: 1000
    کد خبر: 811

    زن به عنوان نیمه ای از آفرینش ،در اساطیر، فرهنگ ، تاریخ و ادب ایران مطرح بوده است ، ولی می‌توان به جرأت گفت که افتخار زنان ایران به امثال «پروین اعتصامی» دختر دانشور ایران است و بس.

    پروین به خاطر توان و قدرتی که در اشعارش از خود نشان داد چه درزمان خودش و چه پس ازآن بسیار مورد توجه قرار گرفت و توسط افراد مختلف مرد خوانده شد و یا اشعارش مردانه لقب گرفتند و یا اورا هم زن و هم مرد نامیدند ولی پروین خیلی زیبا دراشعار خودش این معما را حل کرده .و بیان می‌کند که مردنیست و زن است .(آرین پور، ۱۳۷۴:۳۵۴).

     

    مرد پندارند پروین را، چه برخی ز اهل فضل این معما گفته نیکوتر،که پروین مرد نیست

     

    پروین در اواخر دوره قاجاریه به دنیا آمده و در اصل از شاعران عصر مشروطه محسوب میشود. دورانی که پروین در آن می زیسته از لحاظ سیاسی ، تاریخی، فرهنگی و ادبی بسیار حائز اهمیت و در دست تغییر و تحولات بوه و بسیار بجاست که هم برای شناخت پروین و هم در جهت تاثیراتی که بر فرهنگ و ادب ایران گذاشته است، به بررسی اجمالی وضعیت زنان در آن دوران بپردازیم.

    در سرتاسر دوره سلطنت قاجاریه، نامی از زن و آزادی زن نیست و هر چند به کنایه هم ذکری از این مقوله نمیرود.قیود مذهبی و شرایط اجتماعی به زن اجازه نمیداد که نه تنها در بیرون از خانه، بلکه در چهاردیواری خانه خود از حقوق و آزادی برخوردار گردد.

    تا پیش از نهضت مشروطه و مدتها بعد از آن ، زنان ایرانی روی از مردان نامحرم می پوشاندندو وقتی می خواستند از خانه بیرون بروند شلواری بلند و سیاه و گشاد به نام چاقچور بر پا و چادری غالبا سیاه و گاهی به رنگهای دیگر بر سر میکردند و روبنده و بعدها پیچه بر روی می انداختند، چنانچه هیچ عضوی از اعضای آنان نمایان نبود، و اگر زنی در این کار اندک غفلتی می نمود ، بی حیا و بی عفت شناخته می شد.

    در این اوقات، به تعلیم و تربیت زنان نیز چندان توجه نمی شد. دبستانهای دخترانه وجود نداشت و دختران در مکتب حاضر نمی شدند و تنها دختران خانواده های اشرافی پیش ملای سر خانه که غالبا زن بود، قرآن و تا اندازه ای خواندن و نوشتن زبان فارسی را یاد می گرفتند. تا سال ۱۲۹۰ ش تنها دو آموزشگاه دخترانه در تهران وجود داشت که آمریکاییان و فرانسویان مقیم تهران دایر کرده بودندو بیشتر دختران ایرانی غیر مسلمان از ارامنه و اقلیت های مذهبی دیگر در آنها تحصیل می کردند.

    در ایران، از روزی که زمزمه آزادی بلند شد، تامین حقوق زنان جزو آرزوهای تجدد خواهان بود.اما آنان بسیار با احتیاط سخن می گفتند و پس از تاسیس مدارس دخترانه هم تا مدتها اجازه نمی دادند آموزگاران مرد در سر کلاسها حاضر شوند و اگر موردی پیدا می کرد ، آموزگار یا بسیار پیر یا نابینا بود ، و یا دختران رو پوشیده درس می خواندند(آرین پور، ۱۳۷۴،ص ۵۰۶ ).

    مسئله تربیت زن و آزادی او همیشه روشنفکران و آزادیخواهان ایران را نگران می داشت.میرزا یوسف خان اعتصام الملک ، پدر پروین اعتصامی و صاحب مجله بهار گویا اولین کسی است که به گفته دهخدا« لوای این حریت را برافراشته و بذر این شجر بارور را کاشته است».

    میرزا یوسف خان ،چند سال پیش از مشروطیت در سال ۱۳۱۸ ق.(۱۲۷۹ ش) کتاب تحریر المرئه، تالیف قاسم امین مصری ، را در حقوق و آزادی زنان به فارسی ترجمه و به نام" تربیت نسوان" در تبریز چاپ کرد.و طالبوف پس از دریافت نسخه این کتاب ،چندماه بعد به مترجم آن نوشت: «صد مرحبا بر آن سلیقه معنوی که سنگ گوشه بنای عمارت بزرگ تمدن لا بد منه وطن را گذاشتی که در آتیه در مجالسی که نسوان ایران دعوی تسویه حقوق خود را با نطق های فصیح و کلمات جامعه اثبات می کنند ،از مترجم تربیت نسوان تذکره و وصافی خواهند نمود.» (آرین پور،۱۳۷۴،ص۸)

     

    زن در اشعار پروین :

    پروین دراشعارمختلف به مسائل زنان اشاره داشته که بعضی از آنها مشخصاً باعنوان زنان است از جمله «زن در ایران » که درسال ۱۳۱۴ به مناسبت رفع حجاب گفته است و دیگری «فرشتة انس » که بدون شک یکی از شاهکارهای پروین اعتصامی است (و به خاطر قافیه نداشتن مصراع اول مطلع باید به آن قطعه گفت ).پروین در این قطعه هنرشاعری خود را به خوبی نشان داده است و یکی ازمحکمترین و استوارترین اشعارخویش را سروده است و از نظر مضمون هم از هر نظر تازگی دارد و تاکنون زنی نتوانسته است به این خوبی دربارة زن و هدفها و بزرگیهایش سخن بگوید و این همه مضمون بکرو عالی بسازد.

    و قطعه دیگر «نهال آرزو» است که پروین درسال ۱۳۰۳ که ازمدرسة آمریکایی تهران فارغ التحصیل شد.

    این اشعار درعین تفاوتهایی که دارند مضمون های مشترکی نیز دارند که در ذیل به بررسی نکات و دیدگاه پروین نسبت به زن و چیزی که به زنان توصیه کرده و از آنها خواسته است می‌پردازیم .درکل نکاتی که دراشعار پروین وجود دارند عبارتند از:

    ۱- توجه به کسب علم و دانش

    ۲- توجه به گوهرهای وجودی زنان (پاکی ،سادگی ،عفت ) و عدم توجه به مسائل ظاهری

    ۳- توجه به نقش مادری و تاثیر وی در تعلیم و تربیت فرزندان

     

    ۴- برابری زن و مرد از لحاظ جوهر انسانیت

    ۵- زن به عنوان مایه انس و شفقت و مهر و همراه و یار و یاور همسر

    ۶- زن به عنوان حافظ و نگهبان اصلی خانواده

    ۷- توصیة زنان برقناعت و بردباری وصبر

     

    ۱- توجه به کسب علم ودانش

    پروین درشعر «زن در ایران » وضعیت اسفبار زنان ایران را بیان کرده و می‌گوید که زنهای جامعه در آن جامعة نفقان بار چگونه قربانی شده و هیچ فریاد رسی نداشتند و سپس اظهار می دارد که همه این بدبختی ها از بی دانشی و در حقیقت این است که دانش را از دسترس زنان نهان ساخته و اجازه دست یابی به آن را نداده اند.

     

    زن درایران ، پیش از این گوئی که ایرانی نبود پیشه اش ،جز تیره روزی و پریشانی نبود

    از برای زن به میـــدان فــــراخ زندگـــی سرنوشت و قسمتی ،جز تنگ میدانی نبود

    میوه های دکة دانش فراوان بود،لیک بهرزن هرگز نصیبی زین فراوانــی نبود

     

    همچنین در «فرشتة انس» نیزمایة برتری برای انسان (چه زن و چه مرد) را علم و دانش و آگاهی می‌داند.

    چه زن، چه مرد، کسی شد بزرگ و کامروا که داشت میوه ای از باغ علم ،در دامــان

    در شعر «نهال آرزو » نیز روی سخنش با زنان است و آنها را به علم اندوزی فرا می‌خواند و از آنها می‌خواهد تا تلاش کنند و حقوق از دست رفته خود را بدست آورند و بدیهی است که ابتدایی ترین حقوق انسانی همانا حق دانستن و حق آموزش ویادگیری است.

     

    پستی نسوان ایران ،جمله از بی دانشی است مرد یا زن برتری و رتبت از دانستن است

    به که هر دختر بداند قدر علم آموختن تا نگوید کس، پسر هشیار و دخترکودن است

    زن زتحصیل هنر شد شهره در هرکشوری برنکرد از ما کسی زین خواب بیدردی سری

    از چه نسوان از حقوق خویشتن بی بهره اند نام این قوم از چه ، دورافتاده از هر دفتری

     

    و حال پس از گذشت ۷۰ –۶۰ سال از درگذشت پروین، ما شاهد این هستیم که دراین چندسال اخیر ورودی دختران ما در دانشگاههای سراسر کشور درصد بیشتری از پسران دارد و ما اکنون به این مساله می رسیم که فقط این فزونی یافتن دختران کافی نیست و کاش پروین دیگری بود تا با اشعار و قلم زیبایش بگوید که زنان و دختران ما باید تلاش کنند و این کسب علم ودانش را به ثمر رسانده و درعمل جایگاهی پیدا کنند و نه فقط در عدد و رقم و گزارشات !!

     

    ۲- توجه به گوهرهای وجودی زنان

    پروین در ادامه انتقاداتی که به وضع موجود داشته و بعد از بیان ارزش علم ودانش برای زنا ن ، برمنبر وعظ و خطابه رفته وسعی می‌کند مانند آئینه تمام نمای ،ارزشها و گوهرهای ناب و درونی زنان را نشان داده و گوشزدی دارد مبنی بر اینکه زنان از ظاهر گرایی و توجه به تجملات و زر و زیورهای مادی فاصله گرفته و یا حداقل به گوهرهای ناب درونی خود هم توجه داشته باشند و بدانند که گرانسنگی شخصیت و رفتار و منش آنهاست که حافظ اصیل وجودشان است .

    و درآخر هم با ظرافت ودرعین حال صداقت بیان می دارد که البته این عفاف و حجاب باید بنیادی و درچشم ودل و قلب هرکس باشد و تنها یک پوشش ظاهری کافی نیست بلکه باید درونی شده و از باطن هرکس برخیزد.

    سادگی و پاکی و پرهیز ،یک یک گوهرند گوهر تابنده ،تنها گوهر کافی نبود

    از زر و زیور چه سود آنجا که نادان است زن زیور و زر ،پرده پوش عیب نادانی نبود

    زن ، سبکساری نبیند تا گرانسنگ است و پاک پاک را آسیبی از آلوده دامانی نبود

    چشم و دل را پرده می‌بایست ،اما از عفاف چادر پوسیده ،بنیاد مسلمانی نبود

    و درپایان شعر «فرشتة انس » چه زیبا و نغز می گوید:

    برای گردن و دست زن نکو ،پروین سزاست گوهر دانش ،نه گوهر الوان

     

    ۳- توجه به نقش مادری و تاثیر وی در تعلیم و تربیت فرزندان:

    در نظر پروین نقش مادری از جایگاه و اهمیت والائی برخوردار است و با وجود اینکه او خودش هیچ گاه مادر نبوده ، اما زن است زنی که قلبش برای داشتن فرزندی می‌طپد و مهرمادری با وجود او درهم آمیخته و سرشته شده است،و وقتی پروین سخن از عشق می‌گوید حقیقتی است که در دل او جای دارد و او از حقیقت سخن می‌گوید .

    در نظر او بهترین عشق ها وبالاترین و مقدس ترین عشق ، عشق مادری است و در شعر « حدیث مهر» به شیوه مناظره و از زبان پرندگان این نکته را یادآور میشود.

    گفتا حدیث مهر بیاموزدت جهان روزی توهم شوی چومن ایدوست مادری

    خوشبخت طایری که نگهبان مرغکی است سرسبز شاخکی که بچیند از آن بری ‌

    شیرین نشد چون زحمت مادر وظیفه ای فرخنده تر ندیدم از این هیچ دفتری

     

     

    همچنین پروین زن را مایه رشد و بالندگی خانواده و عامل اصلی توانمندی هر فردی می داند.

    اگر فلاطن و سقراط ،بوده اند بزرگ بزرگ بوده پرستار خردی ایشان

    به گاهواره مادر، به کودکی بس خفت سپس به مکتب حکمت، حکیم شد لقمان

    پروین برای اثبات حرف خود دانشمندان و فلاسفه و مردان بزرگ را شاهد گرفته و چنین عنوان می کند که بزرگی و پیشرفت این افراد از مادرانشان بوده است و در حقیقت دروس پایه و ابتدایی زندگی و رشد و بالندگی اولیه را از دامان پر مهر او گرفته اند.

     

    ۵- برابری زن و مرد از لحاظ جوهر انسانیت

    پروین معتقد است که خداوند از ابتدای آفرینش درهیچ کجا برای مردان کمال و برای زنان نقصان مقدر نکرده است ،بلکه آنچه مایه برتری برای انسان (چه زن و چه مرد) می‌باشد علم و دانش و آگاهی است .

    به هیچ مبحث و دیباچه ای قضا ننوشت برای مردکمال و برای زن نقصان

    چه زن ،چه مرد،کسی شد بزرگ و کامروا که داشت میوه ای ازباغ علم ،دردامان

    کسی است زنده که از فضل ،جامه ای پوشد نه آنکه هیچ نیارزد ،اگر شود عریان

     

    ۶- زن به عنوان مایه انس و شفقت و مهر و یار و یاور همسر

    در قطعة «فرشتة انس » پروین ،زن را به عنوان «دل » خانواده وصف کرده است و می‌گوید که دروجودی که دل وجود نداشته باشد روان آن وجود مرده است و به همین خاطر است که در سرائی که زن نباشد انس و شفقت وجود ندارد .درحقیقت شالودة خلقت زن با مهر و محبت عجین و قرین گشته و زن تبلور صمیمیت ،مهربانی ، دوستی، حیات و زندگی شور و نشاط است.

     

    در آن سرای که زن نیست انس و شفقت نیست درآن وجود که دل مرد، مرده است روان

    چومهر، گر که نمی تافت زن به کوه وجود نداشت گوهری عشق ،گوهر اندرکان

     

    به علاوه زن یار و یاور مرد و پشتیبان اوست .و پروین با کلامی زیبا بیان می‌کند که یاری زن ، ره توشة مرد و نیروی او در زندگی است .و بعد می‌گوید می‌دانید که ثروت و مال و منال حقیقی زن چیست؟و آن را مهر و محبت فرزندان او معرفی می‌کند.

    توان و توش ره مرد چیست ،یاری زن حطام و ثروت زن چیست ،مهر فرزندان

     

    ۷- زن به عنوان حافظ و نگهبان اصلی خانواده :

    وظیفه زن و مرد ای حکیم دانی چیست یکیست کشتی و آن دیگریست کشیتبان

     

    چو ناخدا خردمند باشد دیگر ترسی از امواج گرداب و طوفان نیست و درحوادث روزگار امید سعی و عمل هم برای مرد و هم برای زن است .

    همچنین درجائی دیگر به نقش زن به عنوان طبیب و پرستار و نگهبان خانواده است اشاره می‌کند و ارزش زن را تنها در انجام کارهای روزمره نمی‌داند.

    زن نکوی نه بانوی خانه تنها بود طبیب بود و پرستار وشحنه و دربان

     

    ۸- توصیه به زنان به قناعت و بردباری و صبر

    از نکات اخلاقی دیگری که پروین با زیبائی تمام توجه زنان را به آن جلب کرده مسئله قناعت و صبر و بردباری است .او درشعر فرشته انس درابیاتی به این موضوع پرداخته و به نوعی از زنان خواسته تا درموانع سخت زندگی یار و همراه شوهر خود باشند و با بردباری از کنار مصائب و سختی ها بگذرند.

    بروزگار سلامت رفیق و یار شفیق بروز سانحه تیمارخوار و پشتیبان

    زبیش و کم زن دانا نکرد روی ترش به حرف زشت نیالود نیمکرد دهان

     

    نتیجه گیری :

    پروین یکی از نوابغ روزگار ماست ،زنی که توانسته در ۸۰ سال پیش و درآن وضعیت خفقان بار اجتماعی و سیاسی چنین رشد کرده و درعمرکوتاه خود چنین آثار گرانقدری را از خود باقی گذارد.پروین بسیار آزاده بوده و برای آزادی زنان از قید جهالت و بی دانشی بسیار تلاش کرده و کلامش برای همة اعصار و افراد دلنشین و آموزنده است .

    با وجود تمام کارهایی که انجام شده متأسفانه هنوز پروین آنچنان که باید شناخته نشده و حتی زنان ما نیز اطلاع چندانی از پروین و ایده ها و اندیشه های او ندارند و چه نیکو است که ما برای پیشبرد اهداف خود به سوی پیشرفت و تعالی بخشیدن به جایگاه زنان درجامعه از چنین گوهرهایی که در پیشینه تاریخ و ادبیات خود داریم سود جسته و آن را به تمام ایرانیان و جهانیان نشان دهیم، که زن ایرانی درحدود یک قرن پیش چگونه می‌اندیشیده است .

    به امید آن روزی که تمام زنان ما به گوهر دانش و معرفت مزین شوند و درخت علم و دانششان به ثمر بنشیند.

     

    پی نوشت : این پست برگرفته از مقاله اینجانب است که در سال ۱۳۸۵ در کنگره ملی پروین اعتصامی ارائه شده و مقاله کامل نیز در کتاب مجموعه مقالات آن کنگره به چاپ رسیده است.


    منیر پشمی

    میوه ممنوعه

     

    مطالب مرتبط:
    توسعه مفهومی ‌حق سلامت زنان در نظام حقوق بشر و چالش‌های کشورهای اسلامی
    زنان و مردان از چه روش‌هایی برای نشان دادن نارضایتی خود از زندگی مشترک استفاده می‌کنند؟
    نگاهی بر اقدامات بین‌المللی برای مقابله با ختنه زنان و دختران
    زنان و فعالیت‌های سازمان‌های مردم نهاد
    ماندلا چگونه گاندی آفریقا شد؟